Kitoblar

SO‘ZBOSHI

الۡحَمۡدُ لِلّٰهِ الَّذِي أَنۡزَلَ عَلَى عَبۡدِهِ الۡكِتَابَ وَلَمۡ يَجۡعَلۡ لَهُ عِوَجًا، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الْمُصْطَفَى وَعَلَى آلِهِ وَأَصۡحَابِهِ وَمَنْ وَالَاهُ.

Bandasiga kitob nozil etgan va unda hech bir egrilik aylamagan Allohga hamdu sanolar bo‘lsin! Sayyidimiz Muhammad Mustafoga va u zotning oli as’hoblariga, u zotni do‘st tutganlarga salotu salomlar bo‘lsin!

Assalomu alaykum, aziz ilm toliblari!

Yurtimiz Islom nuri bilan munavvar bo‘lgan kezlardan beri xalqimiz Allohning bashariyatga nozil qilgan so‘ngi kitobi Qur’oni Karimga o‘zgacha ixlos bilan yondashadi. Zero, musulmon ummati bu ilohiy Kalomga hamisha muhabbatli bo‘lgan. Bugun ham xalqimiz o‘zligi va qadriyatlarini tiklash barobarida Qur’on o‘rganishga o‘ziga xos iqbol bilan harakat qilmoqda. Bu borada ko‘plab xayrli ishlar amalga oshirildi va oshirilmoqda.

Kamina xodimingiz ham ushbu mavzuda ayrim kamtarona ishlarni elga taqdim qildi. «Qur’on tartili» qo‘llanmasi, «Iqro‘» va «O‘n kechaga qasam» nomli dasturlar shular jumlasidandir. Bu qo‘llanmalar orqali juda ko‘pchilik Qur’on o‘qiy olish sharafiga muvaffaq bo‘lganini aytib, muallifga duoyi xayr va tashakkurlarni izhor qilib kelmoqda. Bundan tashqari yana ayrim qo‘llanmalar, darsliklar ham nashr qilindiki, bularning barchasi ilm‑ma’rifat sari bosilgan muborak qadam o‘laroq barcha donishsevarlarni xushnud qilmoqda. Biroq bu borada yanada qulay va mukammalroq asarlarga ehtiyoj mavjudligi yangi urinishlarni taqozo qilmoqda. Qo‘lingizdagi risola aynan ushbu mulohazalar mahsulidir.

Qur’on o‘rganishda boshlang‘ich qo‘llanmalar ichida «Muallimi soniy» kitobining o‘rni beqiyos. Muallifning ixlosi va maqbuliyat sababidan bo‘lsa kerak, sal kam bir yarim asrdirki, bu kitobcha o‘zi bir necha sahifadan iborat va o‘ta qisqa bo‘lsa‑da, nafaqat O‘zbekiston, balki butun mintaqada Qur’on o‘rganishda asosiy narvon vazifasini o‘tab kelmoqda. Hatto odamlar Qur’on o‘qishni o‘rgatadigan qo‘llanma desa, «Muallimi soniy»ni tushunadigan bo‘lib qolgan. Shu e’tibordan sizga taqdim etilayotgan yangi qo‘llanma aynan ushbu kitob asosida, uning yangicha talqini o‘laroq tayyorlandi.

Kitobni aynan chop qilmay, biroz to‘ldirishlar bilan nashr etishga bir qator omillar turtki bo‘ldi. Jumladan:

1. «Muallimi soniy»ni muallif Ahmad Hodiy Maqsudiy rahmatullohi alayh o‘zining turkiy alifboni o‘rganishga bag‘ishlangan «Muallimi avval» kitobidan keyin o‘qishga moslab yozgan. Buni kitobning dastlabki nashrlarining bosh sahifasida va muqaddimasida muallif o‘zi ta’kidlab o‘tgan. Chunki u paytlarda hozirgi MDH davlatlari hududida joriy alifbo arab yozuviga asoslangan turkiy alifbo edi. O‘quvchilar dastlab «Muallimi avval» orqali savod chiqarib, o‘z ona tillaridagi kitoblarini o‘qishni o‘zlashtirib olib, keyin Qur’on o‘qishni o‘rganish uchun «Muallimi soniy» kitobiga murojaat qilishgan. Tabiiy, kitobning tuzilishida ushbu omil inobatga olingan. Bugun esa bizda joriy alifbo lotin yoki kirill yozuviga asoslangan. Endi Qur’on o‘rganuvchilar uchun «Muallimi soniy»dagi harflar tamoman notanish, kamiga ayrim qoidalar tushunarsiz va mashqlar kamlik qilib qoldi. Kitobning ushbu yangi talqinida aholining bugungi savodxonlik darajasidan kelib chiqib, kitob bugungi o‘quvchilar talabiga moslashtirildi.
2. «Muallimi soniy» kitobining yozuvi o‘sha paytdagi mavjud mus’haflarni o‘rganishga qaratilgan bo‘lgani bois o‘sha mus’haflarning yozuv uslubi, aniqrog‘i, mus’haf belgilarini qo‘yishda qadim usulga tayanilgan. Bunday mus’haflar hozirda nisbatan kam nashr qilinadi, ko‘pchilik mus’haflar, jumladan, ayni paytda O‘zbekistonda chop etilayotgan mus’haflar ham hozirda keng tarqalgan mus’haf turi-sharqiy xat uslubining rivojlangan shaklida, aniqrog‘i, «Madina mus’hafi»* uslubida nashr qilinmoqda. Bu ikki uslub o‘rtasida ziddiyat bo‘lmasa‑da, boshlang‘ich saviyadagi kishiga qiyinchilik tug‘diradigan darajada tafovut bor. Shuning uchun ayrim o‘quvchilar «Muallimi soniy»ni yaxshi o‘qib chiqqandan keyin ham zamonaviy mus’haflarni dadil o‘qiy olmaydi, chunki ular bu yozuvni o‘rganishmagan. Ushbu qo‘llanmada bu muammo ham hal qilindi: kitobda Madina mus’hafi xat uslubi qo‘llanildi, ayrim istilohlar o‘z o‘rnida tushuntirildi.

* Madinai Munavvarada Saudiya podshohi Fahdning matbaasida chop etilgan mus’haf nomi. Ushbu uslubda bitilgan mus’haflar xozirgi kunda butun Islom olamida eng ko‘p tarqalgan bo‘lishi bilan birga ko‘pchilik tomonidan mamnuniyat bilan qabul qilingandir.

3. «Muallimi soniy» o‘sha paytdagi maktab va sharoitga mos bo‘lib, unda madrasalardagi ustozlar qoidani og‘zaki tushuntirib borishlari nazarda tutilgan. Bugun esa buning imkoni deyarli yo‘q. Ushbu yangi talqinda bu jihat ham to‘ldirildi. Xususan, harf va qoidalarni o‘rganishga kirishishdan oldin bilib olish zarur bo‘lgan asos ma’lumotlar taqdim etildi va nutq tovushlarining hosil bo‘lish o‘rni va talaffuz me’yori berib borildi.
4. O‘sha paytda maktab‑madrsalarda Qur’on o‘qish qoidalari boshqa manbalar asosida ham o‘rgatilgani e’tiboridan «Muallimi soniy»da ba’zi bir o‘qish qoidalari berilmagan. Bugun esa jamiyatda u paytdagi ilmiy muhit yo‘qligi hech kimga sir emas. Ushbu yangi qo‘llanmada jamiyatimizning bugungi holati inobatga olindi.
5. Har bir harfni o‘rganishda u anglatgan nutq tovushining hosil bo‘lish o‘rni suratlar yordamida ham ko‘rsatildi.
6. Qo‘llanma o‘rganish oson bo‘lishi uchun darslarga ajratildi. Har bir darsda bittadan harf o‘rganiladi. Qoidalarni ham imkon qadar har birini alohida darsda berishga harakat qilindi. Har bir dars bir kunda o‘zlashtirishga mo‘ljallangan. Shunda o‘quvchi 48 kunda Qur’on suralarini o‘qishga tushadi va ravon tilovat qilish malakasini hosil qila oladi, inshaalloh!

«Muallimi soniy» uslubida yozilgan ushbu «Qur’on o‘qish qo‘llanmasi»da boshqa qulayliklar ham borki, ularga kitobxon o‘qish jarayonida bevosita o‘zi guvoh bo‘lishi mumkin.

Qo‘llanmani o‘rganishga kirishishdan oldin asl «Muallimi soniy» kitobi va uning muallifi haqida qisqacha to‘xtab o‘tamiz.

Muhtaram o‘quvchilar! Ojizonalik bilan tuzilgan ushbu qo‘llanmamizda biror kamchilikka yo‘l qo‘yilgan bo‘lsa, buning uchun Siz azizlardan uzr so‘raymiz va fikr-mulohazalaringizni darig‘ tutmagaysiz, deb umid qilaman.

Alloh taolodan ushbu kamtarona amalni xolis O‘zining rizosi yo‘lida va musulmonlar uchun manfaatli etishini so‘rab qolaman. Barchamizga Haq taoloning yordami va rahmati bo‘lsin. Omin!

Hasanxon Yahyo Abdulmajid 07.03.2021

MUNDARIJA:

So‘zboshi

«Muallimi soniy» kitobi haqida

Birinchi dars. Tovush, harf, maxraj va sifat

Maxraj va sifat

Maxrajlar surati

Ikkinchi dars. Alifbo

Arab alifbosi

Arab harflarining yozilishi

Uchinchi dars. Harakat va sukun

Harakatlar

Sukun

To‘rtinchi dars. Undoshlar tasnifi

Beshinchi dars. Unlilar haqida

Cho‘ziq unlilar ifodasi

Unlilarning talaffuzi

Oltinchi dars. Hamza va alif

Hamza harfi

Alif haqida

Yettinchi dars. ر ‒ rō

Sakkizinchi dars. ز ‒ zā

To‘qqizinchi dars. م ‒ mӣm

O‘ninchi dars. ت ‒ tā

O‘n birinchi dars. ن ‒ nӯn

O‘n ikkinchi dars. ي ‒ yā

O‘n uchinchi dars. ب ‒ bā

O‘n to‘rtinchi dars. ك ‒ kāf

O‘n beshinchi dars. ل ‒ lām

O‘n oltinchi dars. و ‒ vāv

O‘n yettinchi dars. ‒ hā

O‘n sakkizinchi dars. ف ‒ fā

O‘n to‘qqizinchi dars. ق ‒ qōf

Yigirmanchi dars. ش ‒ shӣn

Yigirma birinchi dars س ‒ sӣn

Yigirma ikkinchi dars. ث ‒ s:ā

Yigirma uchinchi dars. ص ‒ sōd

Itboq qoidasi

Yigirma to‘rtinchi dars. ط ‒tō

Yigirma beshinchi dars. ج ‒ jӣm

Yigirma oltinchi dars. خ ‒xō

Yigirma yettinchi dars. ح ‒ h:ā

Yigirma sakkizinchi dars. غ ‒ g‘ōyyn

Yigirma to‘qqizinchi dars. ع ‒ ’ayyn

O‘ttizinchi dars. د ‒ dāl

O‘ttiz birinchi dars. ض ‒d:ōd

O‘ttiz ikkinchi dars. ذ ‒ z:āl

O‘ttiz uchinchi dars. ظ ‒z:ō

O‘ttiz to‘rtinchi dars. O‘xshash undoshlar

ص, س va ث undoshlari

أ va ع undoshlari

ح, va خ undoshlari

ت va ط undoshlari

ذ, ز va ظ tovushlari

ظ va ض undoshlari

O‘ttiz beshinchi dars. Cho‘ziq unlilar

Kichik mad harflari

O‘ttiz oltinchi dars. Tashdid

O‘ttiz yettinchi dars. Tanvin

Tashdid va tanvin

O‘ttiz sakkizinchi dars. Alif va hamza

O‘ttiz to‘qqizinchi dars. To‘garak tā hamda alfiyya vāv va alfiyya yā

ة / ــة ‒ to‘garak tā

Ā unli ifodasi

Alfiyya vāv

Alfiyya yā

Qirqinchi dars. Vaqf, ibtido va vasl; ayiruvchi va bog‘lovchi hamza

Vaqf, ibtido va vasl

Ayiruvchi va bog‘lovchi hamza

Qirq birinchi dars. Bog‘lovchi hamza va uning harakati

Qirq ikkinchi dars. Mad

Qirq uchinchi dars. Idg‘om hodisasi

Qirq to‘rtinchi dars. Yozilsa-da, o‘qilmaydigan harflar

Qirq beshinchi dars. Tafxim va tarqiq

Lafzi jalola

Qirq oltinchi dars. Sokin nun va tanvin qoidalari

Izhor

Idg‘om

Iqlob

Ixfo

Qirq yettinchi dars. Vaqf

Qirq sakkizinchi dars. Mus’hafda sukun va tanvin ifodasi