Maqolalar

AG‘YOR ‒ IXLOSNING KUSHANDASIDIR

Ixlos ‒ amalni yolg‘iz Alloh taoloning roziligi uchun qilishdir. Allohdan o‘zgani tasavvuf mashoyixlari «ag‘yor», ya’ni o‘zgalar, begonalar deb atashadi. Ag‘yor sizdan yuqori martabada bo‘ladimi, quyi maqomda bo‘ladimi, farqi yo‘q, amalda uni ko‘zlash ixlosning ziddi va kushandasidir.

Odamlar odatda amal qilishda o‘zidan yuqori taraf roziligini ko‘zlagan kishini darhol tanib olishadi, hech ikkilanmay uni istagancha malomat qilishadi. Masalan, birov mansabdorlarni, boylarni xursand qilish uchun biror gap aytsa, buni payqash qiyin emas, uning amalda ixlosi ketgani darrov bilinadi va uni xalq turli laqablar bilan atab, har qancha dashonomga loyiq ko‘radi. Boshqacha qilib aytganda, yuqori tabaqa ag‘yorlar ham, ularning roziligini istovchilar ham oson oshkor bo‘ladi.

Ag‘yor ‒ Allohdan o‘zga deganda sizdan quyi martabadagi kishilar va narsalar ham tushunilishi lozim. Ular muxlislar, do‘stlar, farzandu shogirdlar, molu mansab ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Amal qilishda yoki uni tark etishda ularning shodligi va olqishinini istash ham Alloh taolodan o‘zganing roziligini istash, boshqani Undan ustun qo‘yish hisoblanadi. Biroq riyoning bu shakliga ko‘pchilik e’tibor bermaydi.

Bizning jamiyatlarda odatda yuqori tabaqani rozi qilish uchun gapirish dinda mustahkam bo‘lmaslikdan kelib chiqadi. Ammo ommani rozi qilish uchun bo‘lgan harakatlar ko‘pincha zohiriy taqvo, dinda yo‘lni qattiq olish orqali namoyon bo‘ladi.

Odamlar omma uchun shariatning yengil tarafini olgan olimlarni taqvosizlikda, kimlarnidir rozi qilishda ayblashga shoshadi. Ammo keskin gaplar, fatvolar aytgan kishilarni ilmu taqvoda pesh, faqat Alloh uchun so‘zlayapti deb baholashadi, ularga tahsin aytishadi. Aslida birinchi toifa o‘z so‘zida Alloh taoloning roziligini, Uning shariatini ko‘proq rioya etayotgan, ikkinchi guruh esa odamlarning, muxlislarning olqishlaridan huzurlanishga o‘rganib qolgan, ularning aybsitishidan qo‘rqayotgan bo‘ladi. Shunday qilib, birinchisi ko‘rinishda parhezsiz, aslida esa Allohni istagan, ikkinchisi zohirda dindor, botinda ag‘yorni ko‘zlagan bo‘lib chiqadi. E’tibor berilsa, bunday holat hayotda ko‘p kuzatiladi, biroq buni ilmu basiyrat ahligina ilg‘ay oladi.

Siz agar odamlarning malomatidan qo‘rqib yoki ularning xohishini o‘ylab shariatda joiz narsada yo‘lni tor olsangiz, bu taqvo emas, riyodir. Bo‘lganda ham, xatarlirog‘idir, chunki bunda odamlar sizni dinda mustahkam ekan degan xayolga boradi, holbuki, amalda maqsadingiz ag‘yorlar bo‘ladi. Amalning zohiri botinidan past bo‘lishi esa nifoqning xususiyatlaridandir.

Ba’zan biror narsani shariatda joizligini aytsangiz, odamlar sizning dindorligingizga shubha bilan qaray boshlaydi, sizni taqvosizlikda ayblashadi. Siz esa bunda Alloh taoloning shariatini rioya etayotgan bo‘lasiz. Buning yaxshiligi ‒ amalning zohiridan botini chiroyli bo‘lishida. Bu esa ayni ixlosdir.

Ijtimoiy tarmoqda biror diniy ma’lumot joylashda qalbingiz Allohning roziligini emas, odamlarning «yoqdi» tugmasini bosishini ko‘proq istasa, bunda siz har chand taqvonamo so‘z surmang, maqsadingiz ag‘yorlarning maqtovi bo‘ladi, riyo qilgan hisoblanasiz. Siz qo‘ygan postingizda yolg‘iz Alloh taoloning roziligini ko‘zda tutib, odamlarning munosabatini maqsad qilmay, kerak bo‘lsa, unga beparvo bo‘lsangiz, mana shu chin ixlos hisoblanadi.

Xulosa qilib aytganda, hukmdorlarning roziligi uchun so‘zlagan yoki biror ish qilgan kishi bilan atrofidagi muxlislarning istagini, odamlarning olqishu xohishini o‘ylab amal qilgan kishi hukmda barobar ‒ ikkisi ham ag‘yorni qasd qilgan bo‘ladi. Ulardan birini malomat qilib, ikkinchisini maqtash ziddiyatli hodisa bo‘lib, kishining ilmu tafakkuri oqosoq ekanidan darak beradi. Biror amalni bajarish yoki tark etishda faqat Alloh taoloning roziligini, Uning shariatini xolis bayon etishni maqsad qilishgina bandani najotga erishtiradi.

Alloh barchamizning zohiru botinimizni O‘zi isloh aylasin!