Hasanxon Yahyo Abdulmajid
ISLOHOT
Bir necha kun oldin islohot haqida savol tashlagan edim. Ko‘pchilikdan yaxshi javoblar keldi. Keyin mehmonlar va ba’zi ishlar bilan band bo‘lib, navbatdagi postni qo‘yolmay qoldim. Vaqti soati bugun ekan, aytmoqchi bo‘lgan so‘zlarimni sizlarga taqdim qilmoqchiman.
ISLOHOT
Bir necha kun oldin islohot haqida savol tashlagan edim. Ko‘pchilikdan yaxshi javoblar keldi. Keyin mehmonlar va ba’zi ishlar bilan band bo‘lib, navbatdagi postni qo‘yolmay qoldim. Vaqti soati bugun ekan, aytmoqchi bo‘lgan so‘zlarimni sizlarga taqdim qilmoqchiman.
Islom manbalari asosida olgan xulosam va shaxsiy kuzatuvim natijasiga ko‘ra, haqiqiy islohot qalbdan boshlanadi. Qalblar isloh bo‘lmaguncha, hech qanday natijaga erishib bo‘lmaydi. Zotan, bu ma’no hadisda ochiq kelgan: «Jasadda bir parcha go‘sht bor, u yaxshi bo‘lsa, butun tana yaxshi bo‘ladi, u buzilsa, butun vujud buziladi, u qalbdir».
Insonning aksar tasarruflari aql bilan emas, his-tuyg‘u bilan, ya’ni qalb hukmi ostida amalga oshadi. Bu ilmiy jihatdan ham, tajribada ham o‘z isbotini topib kelayotgan haqiqatdir.
Ko‘pilik kishilar islohot qonunlarni tuzatishdan boshlanadi, deydi. To‘g‘ri, jamiyat qonunlar asosidagina rivojlanadi. Biroq, qonun to‘g‘ri, adolatli bo‘lishi uchun qalblar ham to‘g‘ri, kasalliklardan xoli bo‘lishi ham kerak.
Masalan, qonun ishlab chiqarayotganlar qonunlar ichidan o‘zining qalbiga yoqqanini olishi mumkin. Ko‘pincha shunday bo‘ladi ham. Qonunni qabul qilayotgan odam iymonli bo‘lsa, shunga ko‘ra, fisqu fujurga rag‘bati bo‘lsa, unga qarab qonunlar yozaveradi. Kuzatsangiz, ba’zi jamiyatlarda butun bir boshli xalqning ustida chiqarilayotgan qonunlar hatto birovning shaxsiy didiga qarab yoki aylanib o‘tish uchun yoxud qandaydir tor manfaatlar himoyasiga qaratilganini ham ko‘rishingiz mumkin.
Bordiyu, aqlini peshlab qonun yozsa ham, uni ijro qilish yana qalblar ta’siri ostida qoladi. Shuning uchun ba’zan qator-qator qonunlar chiqaveradi, ammo ijrosi bir ahvol bo‘lib, yana muammolar hal bo‘lmay qolaveradi.
Ba’zilar qonunlar adolatli bo‘lsa, hamma narsa joyiga tushadi deb o‘ylaydi. To‘g‘ri, qonunlar adolatli bo‘lishi kerak, ammo buning o‘zi yetmaydi. Qonunni ijro qiluvchilarning qalblari ham adolatparvar bo‘lishi kerak. Aks holda, qonunlar ishlamay qolaveradi yoki ularni har kim o‘z manfaatiga buraveradi. Bunga tarixda ham, hozirda ham har qadamda misol bor.
Hajjoji zolim qator sahobai kiromlarga ozor berib, ulug‘ tobeiy olimlarni qatl qilganda mamlakatda shariat hukmlari joriy edi. Qonunlar har qancha adolatli bo‘lmasin, amal qilmagach yoki o‘z ra’yiga burgach, jamiyatga foyda bermadi.
Iqtisodiy islohot uchun millardlab pul ajratiladi. Agar qalblarda omonat, halollik bo‘lmasa, bu pullar joyiga yetib bormaydi, to‘g‘ri tasarruf topmaydi, natija esa, hammaga ma’lum.
Kimdir islohotni ta’limdan boshlash kerak, deydi. To‘g‘ri, ilmsiz hech narsaga erishib bo‘lmaydi. Ammo ta’lim to‘g‘ri bo‘lishi, to‘g‘ri ta’lim tanlanishi uchun ham qalblar raso bo‘lishi kerak. Ta’lim sohasida chiqarilgan qonunlarni o‘qisangiz, tez kunda hammayoq gullab ketsa kerak deb o‘ylaysiz. Biroq, keyin kutilgan natijani topolmay garang bo‘lasiz. Nega? Yaxshi kuzatsangiz, yana ish qalblarga borib taqaladi.
Ba’zan qonunda man qilinmagan narsalar ta’qiqlanganini, gohida ta’qiqlangan ishlar bemalol qilinayotganini ko‘rasiz. Yaxshi o‘rganing-da, yana qalblar hukm qilayotgan bo‘ladi.
Xullas, qalblarni tuzatmay turib jamiyatni o‘nglab bo‘lmaydi. Xo‘sh, qalblarni qanday isloh qilish mumkin?