Maqolalar

TILGA E’TIBOR ‒ ELGA MADOR

Men musulmon sifatida dinim bilan sharaf tuyganim kabi, o‘zbek sifatida o‘zbekligimdan faxrlanaman. Bularni bir‑biriga zid qo‘yish mumkin emas, balki ular hamisha bir‑birini qo‘llab kelgan.

Til millatning xususiyatlaridan, uni boshqalardan ajratib turuvchi imtiyozlardan biridir. Din kishining o‘zligini shakllantirgani kabi, til ham o‘zlikning bir qismidir.

Bugun o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilganiga 34 yil bo‘libdi. Shu munosabat bilan yurtimizda turli tadbirlar bo‘lib o‘tmoqda. Bular o‘z o‘rnida kerak, juda ham yaxshi. Biroq, yilda bir kun qilinadigan tadbirlar bilan til o‘z o‘rnini topib qolmaydi. Tilni asrash uchun har birimiz qo‘ldan kelgancha harakat qilishimiz lozim. Buning uchun ayrim takliflarni eslasam.

1. Tilni sevish. Xo‘sh, bu qanday bo‘ladi? Ma’lumki, muhabbat qalbning ishi bo‘lgani uchun inson hech bir narsani o‘z ixtiyori bilan seva olmaydi, balki qalb o‘zi istaganini sevadi. Qalbga biror narsani sev deb uqtira olmaysiz, ammo unga sevdirish mumkin.

Qalb odatda go‘zallikni, kamolotni va yaxshilikni sevadi. Demak, unga biror narsani sevdirmoqchi bo‘lsangiz, unga o‘sha narsaning go‘zalligini, kamolotini va sizga keltirgan yaxshiligini namoyon etishingiz kerak. Bundan boshqa yo‘li yo‘q.

Tilni sevish uchun uni yaxshi o‘rganish, uning boyligi, xususiyatlarini bilish, uning bizga bergan tortiqlarini anglash darkor. Boshqacha qilib aytganda, o‘zbek tili va adabiyotini undan zavq oladigan darajada, uning ulug‘vorligini gavlantirgan holda o‘rganish va farzandlarga o‘rgatish lozim. O‘zbek adiblari hayoti, ularning xizmatlari ko‘lamini o‘rganishimiz, farzandlarimizga ham o‘rgatishimiz maqsadga muvofiqdir.

2. Farzandlarning chet tilini o‘rganishi yaxshi, lekin bu o‘zbek tili evaziga bo‘lmasligi kerak. Avvalo o‘z tilini bilsin, keyin boshqa tillarni istagancha o‘rgansin, marhamat. Ammo o‘z tilini unutib, boshqa tilni o‘rganish katta yo‘qotishdir.

Turkiyada bir o‘zbek oila bilan ko‘rishdim. Yurtdan ketganiga 20 yil bo‘libdi. Chetda tug‘ilgan bolasi o‘zbekchani umuman bilmayapti, inglizcha va urduchani bilarkan. To‘g‘risi, juda achindim. Saudiyadagi ayrim vatandoshlarning xonadonlari ibratli, ular oradan 90 yil o‘tgan bo‘lishiga qaramay, yosh bolalari ham o‘zbekchani biladi. Bu hammasi oilaviy muhitning samarasidir.

Ba’zilar bolasiga chet tilini o‘rgatishni osonlashtirish uchun uni oilaviy muloqot tiliga aylantirishga urinadi. To‘g‘ri, buning foydasi ko‘p, vaqti‑vaqti bilan shunday qilib turish mumkin. Biroq, kundalik muomalada chet tilining bira to‘la ona tili o‘rnini egallab olishi bu tilimizga va madaniyatimizga xatardir.

Ba’zi bir o‘zini zamonaviy fahmlaydigan o‘zbeklar farzandlari yoki do‘stlari bilan doimo boshqa tilda gaplashar ekan. Ayrimlari o‘zbekcha gaplashishni o‘ziga or deb bilishi ham sir emas. Bunday odamlar o‘zbekka el bo‘lishi mumkinmi? O‘z millatining tilini yoqtirmagan odam o‘zini qanday yaxshi ko‘rsin?

3. O‘zbek adiblari, ularning asarlarini tartibli ravishda o‘qib borish va farzandlardan ham buni talab qilish darkor. O‘zbekcha kitob o‘qiy olmaydigan, fikrini boshqa tilda yaxshiroq tushuntira olishini iddao qiladigan odamlar o‘z tilini yaxshi bilmaganidan shu holatga tushgan. Ular o‘zbek tili boyliklaridan bahramand bo‘lishganda, bu tilning go‘zalligini ko‘ra olishganda, har qanday fikrni o‘zbek tilida ifoda qila olar, o‘zbek adabiyotini o‘qib zavq ola bilar edilar.

4. Ayrim idoralarda boshqa millat vakillari, ba’zan o‘zbeklar ham ruscha gapiradi va shuni madaniyat deb o‘ylaydi. Bu eskicha tushunchaga barham berish kerak. Qaysi millat vakili bo‘lmasin, O‘zbekistonda tug‘ilibdimi, o‘zbekchani o‘rgansin va o‘zbeklarga o‘zbekcha gapirsin. Har birimiz o‘z o‘rnida buni talab qilib borishga o‘rganishimiz kerak.

5. Nom qo‘yishda tilni hurmat qilish. Men har qanday shirkat yo boshqaga o‘zbekcha ism qo‘yishga imkon qadar intilishni ma’qul deb bilaman. Ayrimlar xalqaro faoliyat uchun ajnabiycha nomni afzal ko‘radi, aytishlaricha, boshqalar ham talaffuz qilishga qiynalmasin ekan. Yaxshi, lekin buning uchun boshqa tilda nom qo‘yish shart emas, balki boshqalar ham qiynalmay ayta oladigan o‘zbekcha nom topishga harakat qilish lozim.

Yaqinda ayrim arabcha nomlarni o‘zbekchalashtirishga harakatlar kuzatildi. Biroq negadir boshqa tillardagi minglagan nomlar bilan hech kimning ishi bo‘lmadi. Adolat yuzasidan boshqa ajnabiy nomlarni ham o‘zbekchalashtirilsa, til uchun yaxshi bir xizmat bo‘lar edi.

Zamonaviy jihoz va ashyolarga o‘zbekcha nom topishga ham harakat qilish kerak. Buning uchun tilimizda yetarli imkoniyat bor, faqat uni qo‘llay bilish darkor. Bu borada tilshunoslarning mas’uliyati juda ham katta. Ular har bir yangi narsaga o‘zbekcha nom berishda bosh bo‘lishlari, kerak bo‘lsa, bu borada xalqning til boyligidan foydalanib, so‘rovnamalar, muhokamalar o‘tkazib, xulosalarni ommalashtirib borishlari zarur.

6. Tilshunoslarni har jihatdan qo‘llash va yo‘naltirish lozim. Harbiylar yurtni qo‘riqlagani kabi til ustalari tilga posbon hisoblanadi. Ularni moddiy, ijtimoiy va siyosiy taraflama qo‘llash orqaligina biz tilimizni saqlashga erisha olamiz. Ma’naviyatni qo‘rish moddiy olamimizni himoyalashdan muhimroq.

7. Xorijda o‘qiyotgan o‘zbek talabalariga alohida e’tibor qaratish kerak. Bugungi kunda Yevropa mamlakatlarida, Turkiya, Rossiya va ayrim arab yurtlarida talabalarimiz turli sohalarda ilm tahsil qilmoqda. Bu juda ham yaxshi. Biroq ular chet elda ko‘p yurib, o‘z tillaridan uzoqlashib qolmasliklari, faqat «oshxona tili» bilan qolib, o‘zbek adabiy tilidan bebahra bo‘lmasliklari uchun xorijdagi talabalarga adabiy muhit hozirlash choralarini ko‘rish ham juda dolzarb. Buning uchun xorijdagi talabalar uchun ijtimoiy tarmoqlarda alohida guruh ochib, kerakli tashviqotlar olib borilsa, kerakli manbalar ulashib turilsa ham juda katta ish bo‘lar edi.

Xorijdagi talabalar bilan uchrashganda har gal ta’kidlaydigan takliflarimdan bir shu - o‘zbek tilini o‘rganish, uni sayozlashtirmaslik. Buning uchun har haftada hes yo‘q bir soat dars qo‘shish kerak.

Til borasida yana boshqa mulohazalar ham bor. Masalan, diniy atamalarni qabul qilish, ma’lum sohaga tegishli istilohlarni qo‘llash borasida qanday me’yorlar bo‘lishi kerakligi haqida ham qator fikr‑mulohazalar majvud. Biroq, bugungi vaziyatdan kelib chiqib ushbu umumiy tavsiyalarni tezkror taqdim etish bilan cheklandim. O‘rni kelganda bu haqda yana fikr alamasharmiz.

Xulosa qilib aytganda, bugungi olamiylashgan dunyoda millat o‘zini saqlab qolishi uchun o‘zligining bir qismi bo‘lgan ona tiliga har doimgidan ham ko‘proq e’tibor berishi darkor. Vaqtni o‘tkazib qo‘ygandan keyin tanazzulni bartaraf etish qiyin bo‘ladi. Tilni himoya qilish uchun qonunlar ishlab chiqish, ularni izchil tatbiq etish va ommaviy targ‘ibot ishlarini uzluksiz olib borish lozim. Zotan, tilga e’tibor elga madordir.