Maqolalar

QADR TOPISH UCHUN O‘LISH KERAKMI?

Ko‘pchilik jamiyatlar qatori bizda ham ulug‘ insonni o‘lganidan keyingina izzat-hurmatlash, ko‘tar-ko‘tar qilib, tabarruklash odat bo‘lib qolganga o‘xshaydi. Juda ko‘p olimlarimiz, yaxshi insonlarimizning janozalarida ishtirok etar ekanman, u yerdagi va hayotning boshqa o‘rinlaridagi holatlarni kuzatganimda aynan shu fikr xayolda aylanaveradi. Aslida biz yaxshilarimizni avvalo tirikligida qadrlashimiz kerak. Nega biz faqat o‘lganlarni hurmat qiladigan, tiriklarga esa beparvo bo‘lib qolganmiz, tushunmayman. Bu holatni qadim tariximizga nisbatan ham, yaqin o‘tmish va bugunimizda ham ko‘rishimiz mumkin.

Bir necha yil oldin qandaydir gumondorlikda qo‘lga olingan bir yigitning telefonida mening ham raqamim bor ekan, telefon qilib, chaqirishdi. O‘zini terrorizmga qarshi kurash bo‘limi boshlig‘i deb tanishtirgan zobit mening diniy xodim ekanimni bilgach, o‘zini qiziqtirgan savollarni bera boshladi. Jumladan «Naqshbandiylar kimlar?» deb so‘rab qoldi. Men hazrat Bahouddin Naqshband haqlarida va u kishining tariqatlarini tutgan odamlar xususida bir qator ma’lumotlarni u kishiga uqtirgan bo‘ldim. Mas’ul xodim yurtimizdan o‘tgan allomalarga hurmati baland ekanini izhor qildi. Keyin bilsam, ular ana shunday so‘fi yurtdoshlarimizni uzun ko‘ylak kiygani, soqol qo‘ygani uchun qandaydir gumonlar bilan qo‘lga olib, so‘roqqa tutishgan ekan. Bexos xotirdan «Bir yoqda hazrat Naqshband rahmatullohi alayhning qabrlarini ziyoratgohga aylantirib, nazru niyoz qilsak-da, buyoqda u kishiga ixlos qo‘yib, yo‘llarini tutmoqchi bo‘lganlarni quvib solsak, bu qanaqasi bo‘ldi endi?» degan xayol o‘tdi. Qiziq-da, Falonchi bobomiz – faxrimiz deb, ko‘ksimizga mushtlab turib, uning yo‘lini istaganlarning boshiga musht tushirsak, tanimasak... Bu holatlarni isloh qilish lozim.

Har gal bir ulug‘ olim yoki qori vafot etsa, tobutini maydalagudek bo‘lib talashib ketamiz, dafn etishda jonbozlik ko‘rsatamiz. To‘g‘ri, Islomda vafot etgan mo‘minga hurmat ko‘rsatish, uning janoza va dafnida qatnashish buyurilgan, bu – ulug‘ savobli amal, musulmonlik haqqi. Bunga ham e’tibor berish kerak. Biroq biz faqatgina o‘lik ko‘mishni qoyillatib, tiriklarni tashlab qo‘yadigan odam bo‘lmasligimiz kerak. Zotan, tirik mo‘minning haqqi va hurmati vafot etgan kishinikidan kam emas.

To‘g‘ri-da, biz insonni ko‘proq tirikligida qadrlashimiz kerak emasmidi? Olimlarning tobutlarini ko‘tarishga oshiqishdan oldin ularni hayotlik chog‘larida e’zozlab, suhbatlaridan, ilmlaridan bahra olib, xizmatlarini qilishga intilishimiz kerak emasmi? Insof bilan o‘zimizga savol beraylik, o‘sha o‘tgan marhum olim yoki qorimizni tirikligida qanchalar e’zozlaganmiz, qachon holidan xabar olganmiz? Bugun jonsiz jasadini ko‘zlarga to‘tiyo qilmoqdamiz, ammo shu jasad ruhi bilan barkamol ekanida biz uni shunchalar hurmat qilganmidik, ehtiyotlaganmidik? Bugun ulug‘lardan ayrilganimizdan behad mahzun bo‘lib, dod solib yig‘lar ekanmiz, kecha ular tirikligida ular bilan qanchalar mamnun bo‘lgan edik yoki ularni qachon xursand qilgan edik, buni ham bir o‘ylab ko‘rish kerak. Kasal bo‘lganlarida hol so‘radikmi, qiynalganlarida imkon topib ko‘maklashdikmi? Olimning hurmati u qoldirgan ilmni qadrlash, o‘rganish bilan bo‘ladi. Bugun ularning tobutini talashayotganda kitoblariga qanchalar ishtiyoqmand ekanimizga ham nazar tashlab qo‘yaylik. Ular bilan hamsuhbat bo‘lganimizdan faxrlanib, maqtanib, o‘rni kelsa, ularni og‘iz to‘ldirib madh etmoqdamiz, biroq tirikliklarida ularga dushmanlik qilib, ularni yomonlab yurgan ham o‘zimiz emasmi?

Ochig‘ini aytganda, ko‘pincha yaqinlar, jigar-bag‘ir, do‘stu yor, hatto ota-onalarimizni ham vafot etganidan keyin qadrlashga tushamiz. Ayrimlar bor, ota-onasi tirikligida oldiga to‘rtta non ko‘tarib kelmagan, turli bahonalarni qilib, xizmatidan qochib yurgan, ammo ular o‘lishi bilan bel bog‘lab «vafodorlik» ko‘rsatadi, «Diydoriga to‘ymay qoldim» deb afg‘on qiladi, dod-voy solib yig‘lashni do‘ndiradi, ortidan elga osh berishni qoyillatadi... Ota-onalar hayotligida ikki og‘iz shirin so‘zingizga ham ko‘ngillari osmon qadar ko‘tarilib, cheksiz xursand bo‘lishar edi. Lekin tirikligida davolatishga ham pulni qizg‘anib, o‘tganlaridan keyin millionlarni sarflab ehson qilish nimasi?

Do‘stlarimizni tirikligida izlamaymiz ham, izlab kelsa, qabul qilgimiz ham kelmaydi, hollaridan xabar olmaymiz, ammo vafotlarini eshitgan zahoti janozalarini o‘qib, dafn qilishga shoshamiz. Ha, biz odamni ko‘mishni qoyillatamiz, ammo uni asrashga kelganda chetga o‘tib olamiz.

Ko‘pdan beri olimlar, ulug‘ kishilarning janozalarida qatnashib kelaman. Yaqin yillarda juda ko‘p zubda insonlarimizdan ayrildik. Ustoz shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlari, shayx Alouddin Mansur janoblari, Xayrulloh domla, Muhammad Aliy domla, Olimxon to‘ram, Dovudxon to‘ram, Zayniddin qori aka va boshqa mo‘’tabar insonlarning janozalarida odamlarimizning vafot etgan kishilarga ehtirom va ixlosini ko‘rganda ulardagi bu ixlosdan bag‘oyat xursand bo‘lish barobarida dilimdan bir xayol o‘taverdi: qani endi shu shavqu zavq, shu ehtirom ular tirikligida ham bo‘lganida... Qani endi ularning tobutlariga o‘zimizni urganimizdek, tirikliklarida ularning ziyoratlariga ham oshiqsak... (Hayotda esa ko‘pincha aksini ko‘ramiz: tirik paytlarida vaqti kelsa, ko‘rib ko‘rmaganga, tanib tanimaganga olib yuramiz, vafot etishlari bilan esa jasadlari turgan tobutga qo‘l tekkizishni katta muvaffaqiyat deb bilib qolamiz.) Qani endi vafot topgan kishilarga bo‘layotgan ehtiromga o‘xshash munosabatni ularning izdoshlariga, hayotda qolgan olimu fozillarga ham qila olsak... O‘tganlar o‘tdi, ularni ortga qaytarib bo‘lmaydi, endi ularga qila olmagan qadru izzatni hayotda qolgan ahli fazl, ahli donishlar, ahli ilm, ahli Qur’onlarga ko‘rsatsak edi... Yoki bizning hurmatu ikromimizga sazovor bo‘lish uchun ular oldin o‘lishi kerakmi? Solihlarimiz vafotidan g‘am chekkandek, ularning norasida zurriyotlari uchun ham qayg‘urishimiz kerak emasmi? Yoki biz faqat o‘tganlarni hurmat qiladigan, tiriklarni esa xo‘rlaydigan, beparvo tashlab qo‘yadigan xalq bo‘lib qolganmizmi?

Qodiriyni tirikligida yaqinlariga ko‘shib otib, bugun ko‘tar-ko‘tar qilar ekanmiz, bugunning qodiriylariga qanday munosabatda bo‘lmoqdamiz, shunga ham bir qarab ko‘yishimiz kerak. Behbudiylarning nomini abadiylashtirish uchun qarorlar qabul qilar ekanmiz, bugunning behbudiylari uchun nima qilyapmiz, bir sarhisob qilib ko‘raylik. Buxoriylar, Termiziylarni ulug‘lab, ular haqida filmlar ishlab, binolar qurib, anjumanlar o‘tkazar ekanmiz, bugun Buxoriy va Termiziyning izdoshlari bo‘lib turgan ahli ilmlarga qanday muomalada bo‘lmoqdamiz, buni ham o‘ylab qo‘yish kerak. G‘ijduvoniylar, Naqshbandiylarning maqbaralariga millionlab sarflab, ziyoratlaridan fayz istar ekanmiz, ularning bugungi vorislarini qanchalar qadrlay olmoqdamiz, bu haqda ham mulohaza yuritishimiz darkor.

O‘lganlarini qahramon qilib, tiriklarini o‘ldirish o‘lik jamiyatlarga xos ish, tirik xalq bunday qilmaydi. Uyg‘oqlar avvalo uyg‘oqlarni qadrlaydi, uyqudagilar esa uyg‘oqlarni ko‘ra olmaydi.