Hasanxon Yahyo Abdulmajid
ASHURO KUNIDA AHLI OILAGA KENGCHILIK QILISH HAQIDA FUQAHOLARNING SO‘ZLARIDAN NAMUNALAR
Bugun Ashuro kuni. Ushbu kunda ahli‑ayolga ro‘zg‘orni qo‘ldan kelgancha mo‘l qilib berishning fazilati borasida rivoyat qilingan hadis ko‘pchiligimizga ma’lum. Ba’zi ulamolar bu hadisni o‘ta zaif degan bo‘lsa‑da, imom Ahmaddek katta muhaddislar uni inkor qilmaganlari e’tiborga molikdir.
ASHURO KUNIDA AHLI OILAGA KENGCHILIK QILISH HAQIDA FUQAHOLARNING SO‘ZLARIDAN NAMUNALAR
Bugun Ashuro kuni. Ushbu kunda ahli‑ayolga ro‘zg‘orni qo‘ldan kelgancha mo‘l qilib berishning fazilati borasida rivoyat qilingan hadis ko‘pchiligimizga ma’lum. Ba’zi ulamolar bu hadisni o‘ta zaif degan bo‘lsa‑da, imom Ahmaddek katta muhaddislar uni inkor qilmaganlari e’tiborga molikdir.
Hadisning matni quyidagicha:
Abu Sa’id Hudriy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Kim Ashuro kuni ahli‑oilasiga kengchilik qilsa, Alloh taolo unga yilning qolganida kengchilik ato etadi», dedilar».
Bu hadisni Ibn Abud Dunyo «Ahli‑ayolga nafaqa qilish» bobida, imom Tabaroniy «Mu’jam»da, imom Bayhaqiy «Sha’bul‑iymon»da rivoyat qilgan.
Hadisining darajasi haqida muhaddislarning so‘zlari turlicha bo‘lib, ko‘pchilik olimlar fazilatli amallarga oid bo‘lgani uchun, hadis amal qilishga yaroqli, degan xulosaga kelganlar. Hadisning sanadi va matni borasida tahlillar talaygina. Biroq, biz hozir bu haqda to‘xtalomqchi emasmiz. Balki fuqaholarning ushbu hadisi sharifga amal qilish borasida aytgan so‘zlaridan iqtibos keltirishni nazarda tutganmiz.
Hanafiylarning mutaaxir ulamolaridan Ibn Obidin rahmatullohi alayh «Raddul‑muxtor»da ushbu hadisni keltirib turib, shunday deydi: «Jobir aytadi: «Men buni qirq yil tajribamda sinadim, hecham bo‘lmay qolmadi».
Ushbu matndan muallif mazkur hadisga amal qilishni maqbul sanagani tushuniladi.
Alloma Hattob al‑Molikiy «Muxtasar‑Xalil» sharhi «Mavahibul‑Jalil»da aytadi:
«Mo‘min kishi Ashuroning kunida ham, tunida ham ahli‑oilasiga kengchilik qilishi kerak. Biroq, isrof qilmasin, o‘zini ko‘rsatish yoki kimo‘zarga bo‘lmasin».
Shayx Abdulhamid Sharvoniy ash‑Shofe’iy «Tuhfatul‑muhtoj»ga yozgan hoshiyasida shunday deydi:
«U muharram oyining o‘ninchi kuni bo‘lib, bu kunda ahli‑ayolga kengchilik qilish sunnatdir. Zotan, shunday qilinsa, hasan hadisda kelganidek, Alloh taolo unga butun yil davomida kengchilik ato etadi». Ushbu hadisni rivoyat qilgan bir nechta roviy buni tajribada tasdig‘ini topganini aytgan».
Alloma Munoviy «Sharhush‑shamoil»da hadisni keltirib turib, ortidan shunday deydi: «Bu hadisning rivoyat yo‘llarining barchasi zaif bo‘lsa‑da, ularni bir‑biriga qo‘shganda quvvatlanadi. Zayniddin Iroqiy esa Ibn Nosiridinga qo‘shilib, bu hadisning ayrim rivoyat yo‘llarini sahih degan. Ibn Javziyning bu hadisni qat’iyat bilan to‘qimaga chiqarishi xato bo‘lgan deyiladi».
Shayx Mansur Ujayliy al‑Azhariy ash‑Shofe’iy «Manhaj»ning sharhiga yozgan hoshiyasida aytadi: «Ashuro kuni o‘zni qiynamagan holda ahli‑oilaga, qarindoshlarga kengchilik qilish, faqir va miskinlarga sadaqa qilish mustahabdir. Agar xarj qilishga hech narsa topa olmasa, xulqini keng qilsin, zulm qilmasin».
Alloma Bahutiy al‑Hanbaliy «Kashshoful qanno’»da aytadi: «U kunda ahli‑ayolga kengchilik qilish kerak. Ibn Mansur imom Ahmaddan bu haqda so‘raganda, u kishi: «Ha, uni Sufyon ibn Uyayna Ja’fardan, u Ibrohim ibn Muhammad ibn Muntashirdan rivoyat qilgan. Ibrohim ibn Muhammad ibn Muntashir zamonasining eng afzal kishisi edi. Unga «Kim Ashuro kuni ahli‑oilasiga kengchilik qilsa, Alloh taolo unga yilning qolganida kengchilik ato etadi» hadisi yetib kelgan ekan. Ibn Uyayna: «Biz buni ellik [yoki oltmish] yildan beri qilib kelamiz, faqat yaxshilik ko‘rdik», degan».
Xulosa qilib aytganda, mazkur hadisi sharifga amal qilishni to‘rt mo‘’tabar fiqhiy mazhabning ulamolari joiz va mustahab sanashgan ekan. Sahobalardan tortib, katta tobeiy olimlar va ulardan keyingi ulamolar bu amalni maqbul va tajribada foydasi ko‘rilgan ish deb aytishgan ekan. Ba’zi olimlar loaqal xulqu atvorda kenglik qilishni tavsiya bergan ekanlar.
Alloh taolo barchalarimizga keng va halol rizq bersin, ahli‑oilaga kenglik ortidan dunyou oxirat kengligiga musharraf bo‘lishimizni nasib etsin.