Maqolalar

TIL BAYRAMI QILISHGA QANCHALI HAQLIMIZ?

Mana, 30 yildan beri yurtimizda milodiy sanadagi o‘ninchi oyning yigirma birinchi kuni O‘zbek tili kuni o‘laroq nishonlab kelinadi. Kecha ham ushbu tantananing navbatdagi tadbirlari bo‘lib o‘tdi.

Ma’lumki, bu bayram o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilishi bilan bog‘liq. Chindan ham, bu yutuq til uchun bayram qilsa arziydigan muvaffaqiyat bo‘lgan. Biroq meni bir savol qiynaydi: biz bugun til bayrami qilishga haqlimizmikin? Boshqacha qilib aytganda, bugun ona tilimizning ahvoli bayram qilishga munosibmi? Ayni damda unga bayram yarasharmikin?

Fikri ojizimcha, bugun bu savollarga ijobiy javob berish qiyin. Sababi ‒ o‘zbek tili oddiy odamlarni qo‘ying, ba’zan ayrim mutasaddilar tarafidan ham kamsitilmoqda, yerga urilmoqda. Shu paytgacha binolarning toqida ruscha, inglizcha nomlar, iboralar tilimizni xo‘rlab kelgan edi. So‘ngi yillarda yana bir yangi «hurmatli til» paydo bo‘ldi: endi o‘zbekning yurtida o‘zbek tilini xitoy tili yerga urishni boshlabdi. Eng qizig‘i, bizda kirill va lotin alifbolari iste’molda bo‘lgani uchun oddiy odam ham ruscha, inglizcha nomlarni o‘qiy olar edi, ammo manavi iyeorogliflarni ancha-muncha xitoy ham dadil o‘qiy olmaydi, bu tilni bilmagan odamlar esa bu yozuvlardan hech narsa tushunmasligi aniq.

Yaqin kunlarda Toshkentda bir emas, bir necha joyda ko‘rdim, binolar toqida maussasa nomi avval katta harflar bilan xitoycha yozilib, ostiga o‘zbekchaga tarjima qilib qo‘yilgan. Birini xitoylar uchun mehmonxona deb oqlamoqchi ham bo‘lishdi. Ammo keyinroq xuddi shu holatni bir xususiy shifoxonada ham, savdo markazlarida ham ko‘rdim. Bu endi qanaqasi? Nima, biznikilar ham uyg‘urlarning ahvoliga havas qilishyaptimi? Ruscha va inglizcha nomlardan yozg‘irib yursak, endi xitoychasini ham tiqishtirishadimi? Biz Xitoy davlatida yashayapmizmi yoki davlat tili xitoy tilimi? Nega loaqal o‘zbekchasi tepaga yozilmagan? Yoki shahar shunchalar bedarvozami?

Shu o‘rinda haqli savol tug‘iladi: o‘zbek tilini mana shu ahvolga sola turib, uning uchun bayram uyushtirsak qanchali o‘rinli bo‘ladi? Qani bu yerda mantiq? Urib, oyoqosti qilib turib, xoru zor aylab kamsitilgan tilga bayram yarasharmikin? Bu o‘likning ustida nog‘ora chalishdek gap-ku.

Shahardagi reklamalar ham o‘zbek tilini o‘ziga ep ko‘rmaydi, faqat rus tilini e’tirof etadi. Nima, o‘zbek tili shunchalar yaroqsiz tilmi yoki o‘zbekcha yozsa, odamlar tushunmaydimi? Yoxud o‘zbekligidan orlanadigan bo‘lib qoldimiki, o‘zbekcha yozsa, xuddi zamondan ortda qolgandek fahmlansa? Agar reklamani boshqa tilda ham berish zarurati bo‘lsa, u holda uni ikki tilda bersa bo‘lmaydimi?

Olma otaga bordim. Men qozoqlar ko‘proq ruslashgan, ularda hammayoq bizdan ham battar ruschalashgan bo‘lsa kerak, degan xayolda edim. Ammo holat men o‘ylagandek emas ekan. To‘g‘ri, aholida ruslashish yuqori, biroq binolarni va ko‘chalarni nomlashda tilga e’tibor bizdan ko‘ra yuqori ekan deb bildim.

O‘tgan yili til bayrami arafasida bir maqola yozgan edim. Unda o‘zbek tiliga davlat tarafidan e’tibor yetishmayotgani haqida so‘z borib, yangi qurilayotgan «Toshkent siti»dagi binolarning nomlari ajnabiycha ekani tanqid qilingan edi. Olma otadagi ana shunday juda katta qilib qurilgan eng yirik savdo markazlaridan birining oldidan o‘tib qoldik. Bexos uning nomiga qiziqdim: qani, qozoqlar yangi binolarni qanday nomlashmoqda ekan? Buni qarangki, ular bino nomini toza qozoqcha qo‘yishibdi: Esentai (Esontoy). Yana bir narsa e’tiborimni tortdi: ular «poliklinika»ni «emxona» deyishar ekan. Bu ham toza turkiy so‘z. Bunga o‘xshash holatlarni boshqa ko‘p o‘rinlarda ko‘rish mumkin. Men bir mehmon sifatida hukumatning tilga e’tibori bor ekan, degan xulosaga keldim.

To‘g‘ri, bizda ham o‘zbek tilining maqomini yanada yuksaltirish uchun davlat tarafidan qator qarorlar, choralar qilib turilibdi. Biroq bu harakatlar yetarli darajada, izchil, qamrovli va davomiy emas, bir yilda bir-ikki jo‘sh urib, keyin yana so‘nib qolaveryapti. Qisqa qilib aytganda, tilga bo‘lgan e’tiborning qanchalik darajada ekani ‒ qurilayotgan inshootlarga nom berishda namoyon bo‘lmoqda.

Men oddiy bir fuqaro sifatida, tilini sevgan o‘zbek o‘laroq davlatimizning o‘z tilini hurmat qilishini istayman va buni mutasaddilardan talab qilaman. Mas’ullardan hisoboti talab qilinadigan ishlar qatoriga tilga bo‘lgan e’tibor ham qo‘shib qo‘yilsa, ayni muddao bo‘lar edi. Shaharsozlik, bunyodkorlik, iqtisod o‘z yo‘liga, lekin o‘zligimizni asrashimiz hammasidan muhim. Moddiyat bilan band bo‘lib, ma’naviyatni tashlab qo‘ymaslik kerak. Xullas, har yili til bayrami qilar ekanmiz, 30 yil oldin qo‘lga kiritgan yutuqni yillab nishonlavermay, uning sha’nini har qachon ana shunday tantanaga munosib tarzda ushlab turishimiz darkor. Shundagina tilimizga chin ma’noda bayram baxsh etgan bo‘lamiz.