Hasanxon Yahyo Abdulmajid
HAYIT BILAN TABRIKLASH
Biror bayram yoki xursandchilik bilan kimnidir tabriklash, muborak, shodlik baxsh etgan kun bilan birovni qutlash insoniy tabiat taqozo qiladigan xislatlardan hisoblanadi. Xafachilik va xursandchilik damlarda yaqinlarni eslash, ular bilan muloqot qilishga intilish tabiiy istaklardandir. Islom sof tabiat dini bo‘lgani uchun bu kabi tuyg‘ularni hurmat qiladi va bu ma’noda maydonni keng oladi. Ayrim kishilarning har ishda maxsus shar’iy nass ‒ dalil istashi esa din fiqhidan bexabarlikdan boshqa narsa emas.
HAYIT BILAN TABRIKLASH
Allohu akbar ‒ Alloh eng ulug‘ Zotdir.
Biror bayram yoki xursandchilik bilan kimnidir tabriklash, muborak, shodlik baxsh etgan kun bilan birovni qutlash insoniy tabiat taqozo qiladigan xislatlardan hisoblanadi. Xafachilik va xursandchilik damlarda yaqinlarni eslash, ular bilan muloqot qilishga intilish tabiiy istaklardandir. Islom sof tabiat dini bo‘lgani uchun bu kabi tuyg‘ularni hurmat qiladi va bu ma’noda maydonni keng oladi. Ayrim kishilarning har ishda maxsus shar’iy nass ‒ dalil istashi esa din fiqhidan bexabarlikdan boshqa narsa emas.
Islom shariatining tabiati va maqsadlarini bilgan odam hayit, juma kunlari bilan tabriklashda karohiyat ko‘rmaydi. Biroq, shu haqda ham biror shar’iy dalil bo‘lsa, yanada yaxshi, qalb taskiniga sabab bo‘lishi tabiiy. Ana shu e’tibordan ushbu muborak soatlarda quyidagi satrlar qoralanib, e’tiboringizga havola etilmoqdaki, ayrim kishilarning qalbdagi shubhalariga shifo, boshqalarning xotiriga quvvat baxsh etsa, ajab emas.
Islomda yilning ikki kuni hayit o‘laroq musulmonlar uchun bayram qilib berilgan. Har ikki bayram ham Islomning rukni bo‘lgan ibodatlar ‒ ro‘za va haj bilan bog‘liq. Bu kunlar Alloh taoloning fazlu mag‘firati va ezgu amallarga, ibodatu zikrga to‘la bo‘lishi bilan ham qutlug‘dir. Eng muhimi ‒ bu kunlarni Alloh taoloning o‘zi bandalari uchun bayram qilib bergan. Shu bois, ushbu kunlar bilan tabriklash shariatda ham maqbul va marg‘ub amallardan sanaladi. Qutlov iyd kuni bo‘ladimi yoki undan oldin yo keyingi kuni bo‘ladimi, farqi yo‘q. Muhimi shu kunlarda bo‘lishi va mazmunan to‘g‘ri ifoda etilishi lozim.
Ibn Aqiyl iyd bilan tabriklash haqida bir qator hadis va asarlar naql qiladi. Jumladan, quyidagilarni eslash mumkin:
Muhammad ibn Ziyod aytadi: «Abu Umoma roziyallohu anhu hamda Nabiy sollallohu alayhi va sallamning boshqa sahobalari bilan birga bo‘ldim. Ular hayitdan qaytganda bir‑birlariga: «Alloh bizdan ham, sizdan ham qabul qilsin», deyishar edi».
Imom Ahmad ibn Hanbal: «Bu hadisning sanadi juda ham yaxshi», deydi. U kishi ayni mavzuda berilgan savolga: «Hechqisi yo‘q, joiz ish», deb aytgan.
Aliy ibn Sobit aytadi: «Molik ibn Anasdan ushbu odat xususida o‘ttiz besh yildan beri so‘rayman. U: «Madinada bu urf hozirgacha davom etib kelmoqda», deydi.
Imom Bayhaqiy Xolid ibn Ma’dondan rivoyat qiladi:
«Hayit kuni Vosila ibn Asqa’ni uchratib qolib: «Alloh bizdan ham, sizdan ham amallarni qabul aylasin», dedim. Shunda u: «Ha, Alloh bizdan ham, sizdan ham amallarni qabul aylasin», deb turib: «Hayit kuni Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni uchratib qoldim va: «Alloh bizdan ham, sizdan ham amallarni qabul aylasin», dedim. Shunda u zot: «Ha, Alloh bizdan ham, sizdan ham amallarni qabul aylasin», dedilar», deb aytdi».
Hayit bilan tabriklashning shariatga muvofiq ekaniniga ulamolarimiz Ka’b ibn Molik roziyallohu anhuning hikoyasidan ham dalil keltiradilar. O‘shanda Tabuk g‘azotiga chiqmay, keyin afsus qilib, kechirim so‘ragan Ka’b ibn Molik roziyallohu anhuning tavbasi qabul bo‘lgani haqida oyat nozil bo‘lganida Talha ibn Ubaydulloh roziyallohu anhu Ka’b ibn Molikni tavbasi qabul bo‘lgani bilan qutlaydi. Bu esa uni gunohlari kechirilgani bilan tabriklash deganidir. Arafa, hayit kunlari bandalarning gunohlari kechiriladigan kun bo‘lgani uchun ham bu kunlarni xursandchilik bilan kutib, tabriklar bilan olqishlash yaxshi ishlardan sanaladi.
Musulmon kishi birodarini hayit bilan qutlar ekan, uni ushbu kunning barakotiga yetishgani, inshoolloh, gunohlari kechirilgani, Alloh barakotli qilgan kunning xursandchiligi uchun muborakbod etgan bo‘ladi. Shu bilan birga, hayit bilan tabriklashda Alloh taoloning nishonalarini ulug‘lash, undan shodlanish mazmuni ham borki, bu ham ulug‘ savobli ishlardan, fazilatli amallardan sanaladi. Alloh taolo Qur’oni Karimda: «Kim Allohning shiorlarini ulug‘lasa, bu qalblarning taqvosidandir», deya marhamat etadi. Hayit bilan tabriklashda ushbu ma’no ham borligi alohida e’tiborga molikdir.
Tabrik va tilaklarni izhor qilishda zamonaviy imkoniyatlardan foydalanilish ham mumkin. Masalan, telefon qilish yoki telefonda maktub jo‘natish, ijtimoiy tarmoqlar, elektron pochtalar orqali yozishmalar qilish kabi.
Xulosa qilib aytganda, hayit kuni musulmonlar bir‑birlarini tabriklab, haqlariga duolar qilishlari mustahabdir. Bunda ushbu maqsadga xizmat qiladigan turli xil so‘z va iboralarni ishlatish mumkin. «Alloh sizu bizdan yaxshi amalu duolarni qabul qilsin», «Haytingiz muborak bo‘lsin», ya’ni ko‘p manfaatli o‘tsin, «Haytingiz maqbul bo‘lsin» kabi go‘zal tilaklarni izhor qilish ayni muddaodir.
Tabrik ortiqcha takalluf va nosamimiy tilaklardan xoli bo‘lishi, mazmuni oyatu hadislarga muvofiq kelishi darkor. Bu borada juda g‘uluvga ketib, vaqtni ortiqcha zoye qilish, birovni malollantirish ham yaxshi emas. Maqsad hosil bo‘lsa, bas. Bunda barcha ishlarda tabrik qabul qiluvchi tarafning xursandchiligi, ko‘ngli ko‘tarilishi asosiy mezon hisoblanadi.
Tabriklash mahbub amal sanalsa, tabrikka javob qaytarish salomga alik olish kabi yanada ta’kidlangan ishdir. Shu bois, tabriklarga javob qilishga imkon qadar qunt qilish lozim. Bordiyu, birov qaysidir sabablar tufayli tabrikingizga javob qaytara olmasa, ranjishga, yomon gumonga borib, gina qilishga o‘rin yo‘q. Siz bir savobli ishni qilib, savobni oldingiz, salomingizga farishtalar alik oladi, javob berish esa avvalo har kimning o‘zi uchun ahmiyatlidir. Yaxishilk qildingizmi, oxirigacha qiling: yaxshi gumonda bo‘ling!
Tabrik yo‘llashda va unga javob qaytarishda salom‑alik ishtirok etishi matlubdir. Maktubda kelgan salomga og‘zaki alik olish ham vojibni soqit qilsa‑da, salom bergan tarafning xotiri e’tiboridan alikni yozma ravishda taqdim qilish kerak. Zero, qadimgi fuqaholarimiz avvalda odatan xatdagi salomni o‘qigan kishi o‘sha zahoti unga alik olgani va javob maktub qaytib yetib borishi uchun ko‘p muddat talab qilingani e’tiboridan maktubdagi salomga og‘zaki alikni kifoya qiladi deb aytgan bo‘lsalar‑da, bugungi vositalarda holat tamoman boshqa, deyarli jonli muloqotdek bo‘lib qolgani uchun yozishmalarda alikni ham yozma berish talab qilinadi.
Tabrik va salom‑aliklar tayyor rasmlashtirilgan yozuvlarda bo‘ladimi, belgi bilan bo‘ladimi, farqi yo‘q, ma’noni to‘liq ifoda qilsa, uni to‘g‘ri qabul qilish kerak. Kimdir vaqti ziqiligidan, kimdir sog‘ligi yoki boshqa sababdan bu kabi qulayliklardan foydalansa, buni og‘ir olmaslik, bag‘rikenglik bilan qabul etish lozim. Musulmonning vaqti siz uchun ham qadrli bo‘lishi ayni oliyjanoblikdir.
Alloh taolo bu yilgi Qurbon haytini barchalaringizga muborak aylasin va qiladigan qurbonliklaru yaxshi amallaringizni, duoyu takbirlaringiz O‘zi husni qabul etsin.
Allohu akbar ‒ Alloh eng ulug‘ Zotdir.