Maqolalar

ILM O‘Z MUTXASSISIDAN OLINADI

Ulamolar aytadilarki, islomiy ilmlarda har bir sohada o‘z mutaxassisining so‘zi olinadi, ammo o‘sha olimning so‘zi ixtisosligi bo‘lmagan sohada masalani hal qila olmaydi, ya’ni mutaxassisning so‘zi sifatida qabul qilinmaydi. Masalan, Imom Buxoriy hadisda tengi yo‘q olim, mo‘minlar amiri, u kishining hadis ilmidagi so‘zlariga birov e’tiroz bildirishi mushkul, ammo qiroat yoki fiqh ilmida u kishi mutaxassis hisoblanmaydi. Binobarin, u kishining bu sohalardagi so‘zlari soha mutaxassisining so‘zi o‘laroq ko‘rilmaydi. Imom Abu Hanifa rahmatullohi alayh fiqhda tengi yo‘q olim, benazir mujtahid, ammo qiroat yoki hadis ilmida u kishining so‘zi soha egasining so‘zidan ustun bo‘la olmaydi. Imom  Nofi’ yoki imom Osim qiroatda daho kishilar, ammo ularning fiqh yoki aqidadagi fikrlari hech qanday kuchga ega emas. Imom Zamaxshariy lug‘at va tafsir ilmining arsloni, ammo aqida yoki fiqhda u kishiga ergashilmaydi.

Yana bir misol. Avvallari bir mazhabdagi fiqhiy kitobda munoqasha yuzasidan boshqa bir fiqhiy mazhabning so‘zlarini keltirish ko‘p bo‘lgan. So‘ngi paytlarda esa to‘rt mazhabning fatvolarini jamlovchi qomusiy asarlar ko‘paydi. Bu asarlarni yozgan olimlar chakana ilmga ega emas. Shunda ham ulamolar aytadilarki, ma’lum bir mazhabning biror masaladagi qarashini aniqlashda boshqa mazhabga doir kitobda munoqasha yuzasidan keltirilgan qavldan yoki to‘rt mazhabni jamlovchi asarlardan olinmaydi, balki o‘sha mazhabning asl manbalariga murojaat qilinadi.

Shunday ekan, islomiy ilmlarning birortasida ilm tahsil olmagan odamlarning diniy ilmlarda, yana bir emas, bir necha sohalarda, kamiga eng nozik masalalarda o‘zicha bilag‘onli qilib aytgan gaplariga nima deyish mumkin?

O‘zi bir tijoratchi yoki dasturchi, birorta olim huzurida tayinli ilm olmagan. Ammo dinda peshvolik da’vosini qiladi, ahli ilmlarni muhokama qiladi, o‘zicha saralaydi, yana bir balolar qiladi. Insofdanmi shu? Bu ham yetmagandek, endi ashullachilar ham shar’iy masalalarda qo‘rqmay fatvo aytishga o‘tmoqda.

To‘g‘risini aytish kerak, barcha sohadagi kishilarimizning dinga, diniy ilmlarga qiziqishi, albatta, maqtovga sazovor. Bundan biz xursand bo‘lishimiz kerak. Alloh ularning muhabbatlari, shavqu ixloslarini ziyoda qilsin. Zotan, dinga qiziqish o‘zi har bir isonning tabbiy g‘arizasida bor, har kim bu ezgu yo‘lda nimadir qilgisi keladi. Bular hammasi yaxshilik, inshoolloh. Ammo dinda biror mavzuda so‘zlashga kelganda o‘ta katta hushyorlik darkor.

Ayrimlar men faqat olimlarning gapini keltiryapman-ku, deydi. Lekin o‘sha keltirishga ham  yetarli ilm bo‘lishi, gapning mazmunini chindan tushunishi kerak, insof bo‘lishi kerak va xolislik ustuvor bo‘lishi lozim. Afsuski, hozir hamma o‘zicha dindan so‘z qotishga odatlanib qoldi. Buning oqibati juda ham yomon. Tartibli o‘qib, yaxshi o‘rganib, keyin gapirish uchun ancha mehnat kerak, sabru toqat kerak. Bunga chidamasdan, shoshib ketadi, erta "mujtahid" bo‘lib oladi, natijada hamma narsa rasvo bo‘ladi.

Aslida haqiqiy ilm egalarini ko‘rsangiz, aynan yuqoridagi qoidaga amal qilishadi, o‘z sohasida yurtning eng katta olimi, ammo o‘z mutaxassisligi bo‘lmagan sohada o‘zicha gap qilmaydi, mutaxassisidan so‘rashni tavsiya etadi.

To‘g‘ri, ayrim olimlar bir necha sohada yetuk ilmga ega bo‘lishi, fatvo aytishi ham mumkin. Lekin bunday olimlar noyob bo‘ladi va o‘shanda ham asl mutaxassisligidagi so‘zi ajralib turadi.

Har bir ilmiy sohada o‘sha sohaning mutaxassisining so‘ziga quloq solish kerak. Har bir soha mutaxassisi o‘z sohasi bilan shug‘illanib, boshqa sohadagi muammolarni o‘z mutaxassislariga qoldirishi kerak. Ana shunda hammasi to‘g‘ri bo‘ladi. Shuning uchun ulamolar «Bilmadim», deyish ilmning yarmidir, deganlar.

Bu qoida, ayrim xudbin, bebosh kimsalar da’vo qilganidek, dinni monopollashtirishtirish emas, balki dinni asrash, uning jamiyatda to‘g‘ri rivojlanishini ta’minlash uchun zarurdir. Hayot, inson tabiati, imkoniyati o‘zi shuni taqozo qiladi. Bularning barchasi dinda ehtiyotkorlik ustuvor bo‘lishi lozimligidandir.