Hasanxon Yahyo Abdulmajid
NAVOIYNING BIR SHE’RI
Soibjon Mirzaliyev degan feysbuk foydalanuvchisi Alisher Navoiyning bir rubo’iylarini qo‘yib, odamlardan izoh so‘rabdi. Bu qanchali o‘rinli bo‘lganini bilmadim, lekin birorta odam jo‘yali javob yozmagan. Satrlar muallifi kaminaga xos xat yuborib, o‘sha she’rga izoh berishimni so‘radi. Aytilgan sahifaga kirib, odamlarning bildirgan mulohazalarini ko‘rib, avholimizga ham achindim. Shunchalar savodsiz bo‘lib ketibmizki, yaqin tariximizni ham bilmaydigan, butun dunyo tan bergan islomiy shoirimizni tanimaydigan, uning gaplarini ters tushunadigan holatga tushib qolibmiz.
NAVOIYNING BIR SHE’RI
Soibjon Mirzaliyev degan feysbuk foydalanuvchisi Alisher Navoiyning bir rubo’iylarini qo‘yib, odamlardan izoh so‘rabdi. Bu qanchali o‘rinli bo‘lganini bilmadim, lekin birorta odam jo‘yali javob yozmagan. Satrlar muallifi kaminaga xos xat yuborib, o‘sha she’rga izoh berishimni so‘radi. Aytilgan sahifaga kirib, odamlarning bildirgan mulohazalarini ko‘rib, avholimizga ham achindim. Shunchalar savodsiz bo‘lib ketibmizki, yaqin tariximizni ham bilmaydigan, butun dunyo tan bergan islomiy shoirimizni tanimaydigan, uning gaplarini ters tushunadigan holatga tushib qolibmiz.
Avvalo Hazrat Navoiy rahmatullohi alayhdek zotni tanimaslik o‘zbek musumlon uchun yaxshi holat emas. U kishini tanimaganlik yetmagandek, u kishi haqida nojo‘ya gap aytishga jur’at qilish esa o‘ta ketgan axloqsizlikdir, johillikdir. Ul zotni hech yo‘q bir vafot etgan musulmon shaxs deb bilinganda ham, mulohazalarda yozilgan ayrim gaplar nojoiz ekanida shubha yo‘q. Vafot etgan musulmon haqida yomon gap aytishning eng yomon joyi shundaki, undan uzr so‘rab, gunohni yuvishga imkon yo‘q, ish qiyomatga qoladi. Allohning valiylari borasida esa ish yanada qattiq bo‘ladi. Bunday yomon ishdan saqlanish lozim, tilga erk bermaslik kerak. Hadisi sharifda: “Insonni do‘zaxga yuzi bilan tushiradigan narsa tili bilan o‘rganlaridir”, deb bejizga aytilmagan. Post tagidagi ko‘p odamlarning gaplari, munosabatlari ilmsizlik, tarbiyasizlikning oqibati, boshqa narsa emas.
Alisher Navoiy rahmatullohi alayh va u zotning ijodini o‘rganishga mas’ul bo‘lganlarning noxolisligi, hamisha mafkuraga bo‘yinsungani, ma’naviyatsizligi, haqni xalqqa yetkazmagani oqibatida odamlarimiz ulug‘ ajdodlarni tanimay qoldi, nafaqat tanimay qoldi, balki ular haqida noto‘g‘ri tasavvurga ega bo‘lib ulgirdi. Bularning barchasiga ilmga xiyonat qilgan kishilar sabab bo‘ldi, bundan kelib chiqqan gunohlardan ularning ham zimmasiga yuk borligida shubha yo‘q.
Hazrat Navoiyni tushunish haqida o‘zi bir suhbat qilish niyati ham bor. Alloh nasib qolsa, ajab emas, u ham bo‘lar. Hozircha so‘zni qisqa qilamiz.
Alisher Naoviy xoslarning ishqiga yetishgan va adabiy tasavvuf namoyondalaridan hisoblanadilar. U kishi yolg‘iz emas, bu uslubda ijod qilgan shoirlarimiz ko‘p bo‘lgan.
Adabiy tasavvuf istilohlari avvalda arab shoirlarida, mutsavviflarida, keyin forslarda, keyin turkiy til sohiblarida o‘z davrida keng yoyilgan. Ushbu ilmni bilmay turib yuqoridagiga o‘xshash she’rlarni tushunib bo‘lmaydi. Bu ilmni tushunish uchun kishida juda ko‘p xislatlar bo‘lishi talab qilinadi. Adabiy tasavvuf istilohlarini qo‘llashning hukmi haqida ham olimlar o‘rtasida xilof bor. Bu o‘zi katta mavzu. Gapirsa gap ko‘p, hozircha mazkur she’rni izohlash bilan cheklansak.
Zohid, senga hur‑u, manga jonona kerak, Jannat sanga bo‘lsun, manga mayxona kerak. Mayxona aro soqiyu paymona kerak, Paymona necha bo‘lsa, to‘la yona kerak.
Rubo’iyning qisqacha mazmuni quydagicha:
Zohid ‒ o‘zini ibodatli ko‘rsatadigan riyokor, dinning mohiyatini tushunmaydigan, ibodati boru, ixlosi yo‘q, ehson maqomidan mosuvo zohirparast kimsa. Jonana ‒ jonga tutash, jonni oladigan, qalbga ega degani.
Ey zohirparast zohid, sen o‘zingcha musumlonchilik amallarini qilib yurasan‑u, lekin sen bularni Allohning ishqida emas, hurlar ilinjida qilasan. Mayli, senga o‘sha hurlar bo‘lsin, menga esa Allohning jamoli, mushohadasi yetadi. Sen amallarni jannatga kirish uchun qilasan, senga o‘sha jannat bo‘lsin, menga esa mayxona ‒ Allohning muhabbatiga to‘la qalb va shunday qalbli kishilar davrasi kerak. Ya’ni men Allohga ibodatni Uning jannati uchun emas, O‘zi uchun qilaman, demoqchi.
Robiya Adaviya aytadi: «Ey Allohim! Men Senga do‘zaxingdan qo‘rqqanimdan ham, jannatingga yetishish uchun ham ibodat qilayotganim yo‘q. Bildimki, Sen ibodatga haqli Zotsan, shuning uchun Sengna bandalik qildim».
Mayxona ‒ ishqqa to‘la dil; oshiqlar xonaqohi, zikr xalqasi. Soqiy ‒ qalbga Allohning ishqini to‘kib turuvchi ilohiy inoyat; Allohni qalbda mushohada qilish; oshiqlar ustozi, piri komil.
Men uchun qalbimga ilohiy ishqni to‘kib turuvchi kerak va o‘sha ishqni o‘ziga sig‘diradigan qalb kerak. Qalb to‘la ishq qancha bo‘lsa, yana o‘shancha kerak.
Shuni aytish lozimki, bu sharh bir ulug‘ oshiq olimning so‘zlariga bir g‘ofil, ilmsiz kishi tarafidan qilingan yuzaki izoh, xolos. Valiy zotlarning maqomini, holini o‘sha darajaga yetmagan odam, Allohning ishqida qalbi kuymagan banda fahmlashi juda ham mushkul. Ana shu nuqtadan aqlu farosatli kishi “Ilohiy ishqi bo‘lsa, jo‘ngina gapirib qo‘yavermaydimi? Buning uchun shu may, jonana degan gaplarning nima keragi bor?” degan iddaoga javob topa oladi.
Eng muhimi, musulmon odam Allohga oshiq bo‘lgan kishilar, Allohning valiylari haqida so‘zlashda juda hushyor bo‘lishi kerak. Kishi ilm maydonida, ruhiy tarbiya borasida yuksalgani sari bu so‘zlarni anglab boraveradi.