Maqolalar

TILGA E’TIBOR ‒ DINGA E’TIBOR

«Mo‘tadil Islom»mi yoki Islomda mo‘tadillikmi?

Bugungi kunda ko‘pchilik musulmonlar o‘z dinini yaxshi o‘rganmagani, o‘z zamonini yaxshi bilmagani sababli bilib-bilmay o‘z e’tiqodlariga zid bo‘lgan, ba’zan esa dushmanning tegirmoniga suv quyadigan turli xatti-harakatlarga yo‘l qo‘yishmoqda. Ayrim musulmonlar Islom haqida dushmanlar qo‘llayotgan g‘arazli iboralarni to‘tiday takrorlab, o‘z ko‘ksilariga o‘zlari xanjar urayotganlarini ham payqamaydilar. Ayniqsa, bunday tasarruf ba’zan o‘zini ilm kishisi deb bilgan odamlardan ham sodir bo‘lishi afsuslanarli hol. Vaholanki, ogohlik – davr talabi!

So‘ngi yillarda butun dunyoda «mo‘’tadil Islom» degan ibora ko‘p qo‘llanadigan bo‘lib qoldi. Bir qarashda beg‘araz ko‘ringan bu atama ortida ko‘plab nayranglar borligini ko‘pchilik bilmasa kerak.

«Mo‘’tadil Islom» iborasi odatda jangarilik, terrorizm, ekstremizm, mutaassiblik kabi noxush hodisalarga muqobil ravishda ishlatilsa-da, uni har kim o‘zicha tushunadi va o‘z qolipida talqin qiladi.

Kimdir mo‘’tadillik deganda jihod va unga oid tushunchalardan voz kechishni nazarda tutsa, kimdir barcha dinlarni birdek ko‘rishni tushunadi. Yana kimdir namoz, ro‘za va boshqa ibodatlarga beparvo dindorni, boshqasi esa ancha-muncha harom-harishdan ham hazar qilmaydigan odamni «mo‘’tadil musulmon» deb ta’riflaydi. Ko‘pchilik «zamonaviylar» esa «hammasi qalbda bo‘lishi kerak, ko‘ngling toza bo‘lsa bas, boshqasi shartmas», degan falsafa bilan yashashni «mo‘’tadil Islom» deb tavsif etadi. Ba’zi bir siyosatchilar g‘arazli maqsadlarda yasalgan, tobelik va qaramlikka asoslangan soxta dinni «mo‘’tadil Islom» deb tiqishtiradi. Allakimlar esa sharoitga qarab o‘zgaradigan, har doim og‘ir kelgan pallada bo‘la oladigan odamni «mo‘’tadil musulmon» deb da’vo qiladi va hokazo...

Odatda «mo‘’tadil Islom» deganda go‘yoki mo‘’tadilmas Islom ham bordek yoki Islom o‘zi mo‘’tadil emas-u, undan mo‘’tadil din yasayotgandek so‘z yuritiladi. Bu juda ham makkor ta’birdir.

Islom bir yoki bir nechta odamning tafakkur mahsuli emaski, uning turli nusxalari bo‘lsa! Yoki u bashar ixtirosi emaski, istalgandek tahrir qilinsa, tabdil etilsa! Islom Alloh taoloning so‘nggi va yagona dinidir. Uning vahiy qilingan suratidan boshqa nusxasi yo‘q. Hech kim unga daxl qila olmaydi va bunga hech kimsaning haqqi ham yo‘q. Agar unga daxl qilinsa, uning samoviyligi qolmaydi, Alloh taolo iroda qilgan, rozi bo‘lgan din bo‘lmay qoladi.

Qolaversa, Islomning o‘zi mo‘’tadillik dinidir. U shundoq ham yovuzlikka, g‘uluvga, terrorga qarshi. U hech qachon taassub va qo‘pollikni yoqlamaydi. U mo‘’tadil din bo‘lgani uchun ham tinchlik, osudalik garovidir. Uning mo‘’tadil nusxasini qidirishga ham, undan mo‘’tadil din yasashga ham hojat yo‘q. Uni to‘g‘ri tushunib, to‘g‘ri talqin qilinsa bas.

Alloh taolo Islom ummatiga xitob qilib, «Ana shunday qilib, sizlarni odamlar uchun o‘rta ummat qildik», degan (Baqara surasi, 143-oyat). Mufassirlar «o‘rta ummat» deganda «har bir ishda o‘rta yo‘lni tutgan, mo‘’tadil ummat», degan ma’no tushunilishini ta’kidlaydilar.

Biroq, ana o‘sha yagona nusxadagi Islomga amal qilishda insonlar turlicha yondashadi: kimdir haddan oshib, g‘uluvga ketish bilan, yana kimdir beparvolik va nuqsonga yo‘l qo‘yish bilan mo‘’tadillikdan og‘ishi mumkin.

«Mo‘’tadil Islom» shiorini olg‘a surayotganlar xuddi bir yangilik kashf qilgandek, «namunali» din topgandek so‘z qotishadi. Aslida esa mo‘’tadillik tushunchasi Islomning shiori bo‘lib, vahiy zamonidan beri bor va hamisha musulmon ummatining asosiy qismida o‘z ifodasini topib kelgan.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam o‘z hayotlari davomida Islomga qanday amal qilishni to‘la-to‘kis ko‘rsatib berar ekanlar, dinda haddan oshgan kishilarni qattiq qoralaganlar va g‘uluvga o‘z o‘rnida, zudlik bilan barham berganlar. Bu borada misollar juda ham ko‘p. Istovchilar ustozimiz shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahmatullohi alayhning «Vasatiya ‒ hayot yo‘li» nomli kitoblariga va boshqa manbalarga murojaat qilishlari mumkin.

Xulosa qilib aytganda, bugun zamon kishilari yaxshi hayot kechirishi uchun yangi «mo‘’tadil Islom» yasashga hojat yo‘q. Aksincha, buning uchun Islomda mo‘’tadil yo‘l tutish lozim, xolos. Zotan, «mo‘’tadil Islom» boshqa narsa, Islomda mo‘’tadillik boshqa narsa. «Mo‘’tadil Islom» soxta, yasama va g‘arazli tushuncha, Islomga qarshi kurash uchun, uni o‘zgartirish uchun o‘ylab topilgan fitnadir, bu tushunchani qo‘llash xatodir. Islomda mo‘’tadillik esa qadimdan bor ibora bo‘lib, uni shior qilib olish darkor.

Islomda mo‘’tadillik – Islomga to‘g‘ri amal qilish, sof Islom aqiydasida bo‘lish demakdir. Bu – Islom Payg‘ambari Muhammad Mustafo sollallohu alayhi vasallamning hayot yo‘llari bo‘lib, u zotning sunnatlari va siyratlarida o‘z aksini topgan. Bu – Alloh insoniyat uchun rozi bo‘lgan dindir. Undan o‘zgasi dargohi ilohiyda maqbul emas. Mana shu haqiqatni anglab yetish darkor.

Gap kelganda yuqoridagidek g‘arazli ifodalardan yana ayrimlarini ham eslab o‘tsak. «Islom dinining ezgu g‘oyalari», «Islomning insoniy qadriyatlarga uyg‘un tushunchalari», «Islomdagi insonparvar g‘oyalar» kabi gaplar ham aslida g‘arazli maqsadlar yoki noto‘g‘ri qarashlar mahsulidir. Islomda ezgu bo‘lmagan g‘oya ham bor ekanmi? Yoki Islomda insoniy qadriyatlarga, insonparvarlik tushunchalariga zid hukm yoki odob bormi? Islomda noinsoniy qarashlarni birov ko‘ribdimi? Yo‘q! Aslo!

Islomda ezgu bo‘lmagan g‘oya yoki amalning o‘zi yo‘q. U butun olamlarning mehribon Parvardigori tarafidan yuborilgan so‘nggi va mukammal dindir. U butunicha qabul qilinishi darkor. Zero, u boshdan oxirigacha ezgulik manbaidir. Islomdagi har bir hukm, har bir ko‘rsatma bashariyat uchun faqat va faqat yaxshilik baxsh etadi, saodat keltiradi. Biroq, inson bu haqiqatni anglay olmay, har turli qarashlariga yopishib olishi, nafsga tobelikning qora bulutlari uning ko‘zini ko‘r qilib, haqiqat quyoshini ko‘rishdan to‘sib qo‘yishi mumkin. Ba’zan buni tushunish uchun vaqt kerak bo‘ladi, yillar kerak bo‘ladi.

Xulosa qilib aytganda, musulmon kishi tilga hushyor bo‘lishi lozim. Zotan, bir og‘iz so‘z bilan kishi musulmon bo‘lganidek, bir so‘z bilan dindan chiqishi ham mumkin. Tilga e’tibor ‒ dinga e’tibor demakdir.